در ۱۱ ژوئیه ۲۰۲۵، گزارش جدیدی از سوی WHO، ITU و WIPO در AI for Good Summit معرفی شد که نقشه راه استفاده مسئولانه از AI در خدمات طب سنتی را ترسیم میکند؛ شامل تشخیص گیاهان دارویی، تجزیه و تحلیل ترکیبات سنتی و حفظ میراث فرهنگی.
تحلیل: این حرکت آیندهگرا، تلاشی برای ایجاد تعادل میان دانش بومی و فناوری پیشرفته است؛ با تأکید بر احترام به حقوق فرهنگی و مشارکت جوامع محلی در طراحی سیستمهای AI.
معرفی گزارش رسمی
در جریان کنفرانس AI for Good Global Summit در ژنو، سه نهاد بینالمللی شامل سازمان بهداشت جهانی (WHO)، اتحادیه بینالمللی مخابرات (ITU) و سازمان جهانی مالکیت معنوی (WIPO)، یک یادداشت فنی مشترک با عنوان “Mapping the application of artificial intelligence in traditional medicine“ منتشر کردند. این سند در چارچوب Global Initiative on AI for Health تهیه شده است و ارائه راهکار برای توسعه هوشمند، مسئولانه و با حفظ میراث فرهنگی را هدف قرار داده است.
بخش اول: چشمانداز و مناطق تحت پوشش
- طب سنتی، مکمل و یکپارچه (TCIM) در بیش از ۱۷۰ کشور جهان رایج است و میلیاردها نفر از آن استفاده میکنند.
- این یادداشت تجربیات جهانی از کاربرد AI در TCIM را با تمرکز بر تشخیص شخصیسازیشده، اکتشاف دارویی، و حفاظت از تنوع زیستی ارائه میدهد.
نمونههای برجسته:
- پروژه Ayurgenomics در هند که ژنومیک را با اصول آیورودا ترکیب کرده است.
- مدلهای یادگیری ماشینی برای شناسایی گیاهان دارویی در کشورهایی مانند غنا و آفریقای جنوبی.
- تحلیل ترکیبات طب سنتی برای درمان اختلالات خونی در کره جنوبی.
بخش دوم: داده، اخلاق و حقوق فرهنگی
🔹 دادههای کیفی و طراحی مشارکتی
تأکید گزارش بر استفاده از دادههای جامع و متنوع است تا سیستمهای AI به شکلی منصفانه و دقیق در خدمت TCIM عمل کنند. طراحی مشارکتی با جامعه محلی برای بازتاب کامل تنوع فرهنگی ضروری است .
🔹 حفاظت مالکیت فکری و جلوگیری از بیوپیرسی
پیمان جدید WIPO درباره مالکیت معنوی، منابع ژنتیکی و دانش بومی، به ایجاد تعادل میان نوآوری AI و حقوق جوامع محلی کمک میکند. این مسیر، حمایت از جامعه بومی و کنترل دادهها را تضمین مینماید .
🔹 حاکمیت داده بومی (IDSov) و رضایت آگاهانه (FPIC)
گزارش خواستار حفظ حاکمیت بومی بر دادهها و اجرای اصول رضایت آزاد، پیشین و آگاهانه در استفاده از دادههای فرهنگی است. نمونههایی موفق از مدلهای حاکمیت داده قابل مشاهده در کانادا، نیوزیلند و استرالیا ارائه شدهاند .
“AI must not become a new frontier for exploitation…” گفتهی دکتر یوکیکو ناکاتانی، مدیرWHO در بخش سیستمهای بهداشتی، بر وظیفه حمایت و مشارکت جوامع بومی تأکید دارد.
بخش سوم: دعوت به مشارکت جهانی و سیاستگذاری
گزارش با اشاره به بازار جهانی TCIM که در ۲۰۲۵ به حدود ۶۰۰ میلیارد دلار رسیده، هشدار میدهد که بدون چارچوبهای قانونی و اخلاقی، خطر سوءاستفاده بسیار جدی است .
توصیههای کلیدی:
- سرمایهگذاری در اکوسیستمهای AI فراگیر که تنوع فرهنگی و حاکمیت داده بومی را رعایت کنند.
- تدوین سیاستها و چارچوب قانونی ملی در مورد AI در طب سنتی.
- تقویت مهارت دیجیتال در میان متخصصان و جوامع محلی طب سنتی.
- ایجاد استانداردهای جهانی برای کیفیت داده، قابلیت توافقپذیری (interoperability) و استفاده اخلاقی از AI.
- حفاظت از دانش سنتی از طریق مخازن دیجیتال با قابلیت بهرهبرداری مشروط و مدلهای سود-تقسیم منصفانه.
تحلیل و پیامدهای کلیدی
۱. همگرایی فناوری مدرن و میراث فرهنگی
این گزارش نشانگر مسیر جدیدی است که در آن فناوریهای پیشرفته با سنتهای بهداشتی و فرهنگی پیوند میخورند؛ نه با ازبینبردن، بلکه با تقویت و حفاظت.
۲. جلوه نوینی از حاکمیت جهانی
ادغام نهادهای WHO، ITU و WIPO، تجربهای نادر از همکاری بینالمللی در زمینه ارائه راهکارهای اخلاقمحور و قانونی برای فناوری است.
۳. تقویت حقوق Indigenous Peoples
با تکیه بر اصول FPIC و IDSov، گزارش زمینه را برای مشارکت فعال جوامع بومی جهت تعیین نحوه استفاده از دادههایشان فراهم میکند.
۴. برنامهریزی برای بومیسازی AI
تمرکز بر آموزش، دیجیتالی کردن طب سنتی و توسعه ابزارهای AI بومی (مانند رباتهای چت AI در هند) نشاندهنده انگیزه برای توسعه مستقل در سطح ملی است.
جمعبندی نهایی
| بخش | پیام کاربردی |
|---|---|
| تنوع داده و طراحی مشارکتی | استفاده از AI منصفانه و متناسب با جوامع محلی |
| حاکمیت محلی و رضایت اخلاقی | مقابله با سوءاستفاده و حفظ حقوق فرهنگی |
| استاندارد فکری و IP | مدیریت هوشمند مالکیت دانش سنتی |
| آموزش و توانمندسازی | کاربرد AI در طب سنتی با مشارکت خود جوامع |
| چارچوب جهانی مشترک | تضمین یکپارچگی، ایمنی و اثربخشی استفاده از AI |
در نتیجه، این گزارش نه یک دستورالعمل خشک، بلکه یک نقشه راه اجرایی و اخلاقمحور برای تلفیق هوش مصنوعی و دانش سنتی است. اگر مایل هستید بخش خاصی مثل پروژهها در هندوستان یا مدل حاکمیت داده کشورها را عمیقتر بررسی کنیم، بفرمایید آمادهام بیشتر توضیح دهم.