- از ۲ آگوست ۲۰۲۵، شرکتهایی که مدلهای هوش مصنوعی عمومی ارائه میدهند (مثل ChatGPT‑5، Claude، Gemini) باید استانداردهای جدید را رعایت کنند:
- مستندسازی فنی و دادهها (Training Data Summaries)
- هزینه مصرف انرژی و ریسکسنجی پسابازاری
- مطابقت با اصول حاکمیت و گزارشدهی به نهادهای ملی و اتحادیهای
- دوره گذار تا ۲ آگوست ۲۰۲۶ در نظر گرفته شده تا شرکتها فرصت تطبیق داشته باشند.
تحلیل:
- این قانون میتواند به استاندارد جهانی تبدیل شود؛ شرکتهایی مثل ایران برای صادرات AI باید از ابتدا به این الزامات توجه کنند.
- پلتفرمهای IA ایرانی (مانند هوما AI یا Qwen فارسی) که قصد تعامل با بازار اروپا را دارند، باید زیرساخت مناسب برای گزارشدهی انرژی و داده را فراهم کنند.
اجرای گام بعدی قانون AI اتحادیه اروپا در رابطه با مدلهای GPAI
چه تغییراتی از ۲ اوت ۲۰۲۵ اجرا میشود؟
- طبق زمانبندی قطعی اتحادیه اروپا، الزامات مرتبط با مدلهای GPAI شامل گزارشگیری، شفافسازی الگوریتم، شرح دادههای آموزشی، و رعایت حقوق نشر از ۲ اوت ۲۰۲۵ الزامی میشود.
- علاوه بر این، مقررات مربوط به ساختار حاکمیتی ملی و اتحادیهای نیز لازمالاجرا میشود.
- جریمههای احتمالی برای عدم انطباق شامل سقف مالیاتی تا ۳۵ میلیون یورو یا ۷٪ از گردش مالی جهانی خواهد بود.
ابزارهای حمایتی و راهنمای کلیدهایی برای انطباق
▪ Code of Practice for GPAI
- منتشر شده در ۱۰ ژوئیه ۲۰۲۵، یک چارچوب داوطلبانه برای کمک به انطباق شفاف، حقوق نشر و ایمنی سیستمهای GPAI است. شرکتهایی نظیر گوگل، OpenAI و Mistral آن را امضا کردهاند، اما Meta از امضا خودداری کرده است.
▪ Guidelines on Scope
- راهنمایی منتشرشده در ۱۸ ژوئیه، دامنه، تعاریف قانونی و مراحل اجرایی برای شناسایی دقیق مدلهای GPAI را مشخص میکند.
▪ Template for Public Summary of Training Data
- الزامی برای پرکردن فرم خلاصه عمومی دادههای آموزشی بهمنظور شفافسازی زنجیره داده مدلهاست.
چه کسانی باید انطباق داشته باشند؟
- ارائهدهندگان مدلهای عمومی مانند ChatGPT، Gemini، Claude و شرکتهایی که این مدلها را در بازار اروپا عرضه میکنند، مشمول قوانین جدید خواهند بود.
- حتی مدلهای منبعباز نیز ملزماند سیاستهای حقوق نشر و شفافسازی دادهها را لحاظ کنند.
ریسکها و تأثیرات محتمل
- عدم انطباق از ۲ اوت ۲۰۲۶ قابل پیگیری قضایی است؛ جریمه مالی ممکن است براساس گردش مالی جهانی نیز اعمال شود.
- گروههایی مانند شرکتهای بزرگ فناوری و برخی دولتهای اروپایی نگرانیهایی درباره تأخیر و پیچیدگیهای اجرای مقررات داشتهاند، اما کمیسیون عقبنشینی نکرده است.
جدول خلاصه الزامات GPAI
| نوع الزام | توضیحات برجسته |
|---|---|
| مستندسازی فنی | گزارش کامل فرایند آموزش، معماری، ارزیابی عملکرد |
| شفافیت مدل | شرح عملکرد، محدودیتها و کاربردها منتشر شود |
| حقوق نشر (کپیرایت) | سیاستهای قانونی استفاده از منابع آموزشی را مستند کنند |
| مدیریت ریسک سیستمی | مدلهای عظیم (>10^25 FLOPS) نیاز به ارزیابی و گزارش خطر دارند |
| حاکمیت داخلی | تنظیم مقامهای مسئول در سطح ملی برای نظارت و اجرای AI Act |
| گزارش دهی حوادث جدی | هر حادثه خطا یا تهدید باید سریعاً گزارش شود |
| انطباق مرحلهبندیشده | مدلهای پیشاز-۲۰۲۵: تا ۲ اوت ۲۰۲۷ فرصت دارند انطباق را کامل کنند |
پیامدهای جهانی و منطقهای
- این مقررات به سرعت به استانداردی جهانی برای جامعه AI تبدیل میشوند و شرکتهایی که در اروپا فعالیت دارند، باید با آن همسو شوند.
- ریسک غیرقانونی بودن مدلهایی که بدون رعایت AI Act در اروپا عرضه شوند، بالا خواهد بود.
پیامدها برای ایران
- شرکتها و استارتاپهایی که قصد ورود یا ارائه خدمات AI در بازار اروپا یا کاربران اروپایی را دارند، باید سیستمهای GPAI خود را از الان آماده انطباق کنند.
- ایران میتواند با تطبیق چارچوب بومی نظارتی GPAI در قوانین داخلی، گام موثرتری در رقابت جهانی بردارد.
جمعبندی تحلیلی نهایی
- از ۲ اوت ۲۰۲۵ بخش عمدهای از مقررات GPAI قانون AI اتحادیه اروپا اجباری خواهد شد.
- ابزارهایی مانند “Code of Practice”، راهنماها و قالبهای شفافسازی منتشر شدهاند تا انطباق را تسهیل کنند.
- شرکتهای GPAI سازنده یا deployer، ملزم به انطباق، مستندسازی و خوداظهاری هستند.
- ایران برای حضور مؤثر در بازارهای جهانی AI باید بهروزرسانی مقررات داخلی و آمادهسازی شرکتها در راستای انطباق با این استاندارد بپردازد.
معرفی GPAI چیست؟
- GPAI (Global Partnership on Artificial Intelligence) یک ابتکار بینالمللی چندذینفعه است که در ژوئن ۲۰۲۰ توسط کانادا و فرانسه شکل گرفت با هدف ترویج توسعه مسئولانه هوش مصنوعی بر اساس ارزشهایی مانند حقوق بشر، شمول اجتماعی و نوآوری اقتصادی.
- دارای ۲۹ عضو از کشورهای توسعهیافته و بازار در حال ظهور است، که از جمله شامل اتحادیه اروپا، هند،، ترکیه، برزیل و کره جنوبی میشود.
- دبیرخانه آن در OECD (پاریس و مونترآل) مستقر است و فعالیتها در قالب ۴ گروه کاری: AI مسئولانه، حکمرانی داده، آینده کار و نوآوری انجام میشود.
تکالیف مدلهای GPAI بر مبنای قانون AI اتحادیه اروپا از ۲ اوت ۲۰۲۵
الزامات کلیدی:
- تمامی ارائهدهندگان مدلهای GPAI باید تا ۲ اوت ۲۰۲۵ اطلاعرسانی فنی، ارزیابی ریسک، شفافیت، نظارت انسانی و مستندسازی تولید و تست را فراهم کنند.
- مدلهایی که قبل از تاریخ اعلامشده منتشر شدهاند، یک دوره انتقالی تا ۲ اوت ۲۰۲۷ برای انطباق دارند.
- انتشار کد رفتار GPAI به شرکتها امکان کاهش جرایم اداری (تا €۱۵ میلیون یا ۳٪ فروش جهانی) و اطمینان حقوقی بیشتر میدهد.
- مدلهایی با تمرین بالا (بیش از ۱۰²³ FLOP در آموزش) و قابلیت انجام گسترده وظایف بهعنوان GPAI شناخته میشوند.
اهمیت GPAI و درسهایی برای ایران
مزایا:
- همراستایی با استاندارد جهانی AI و تسهیل دسترسی به بازارهای بینالمللی.
- الگوبرداری از چارچوبهای شفاف، مستندسازی و ارزیابی ریسک برای توسعه داخلی.
- مشارکت در گروههای کاری مانند AI مسئولانه، فناوری و تجارت هوشمند، سلامت دیجیتال، مهمانپذیری و آینده کار.
چالشها:
- الزامات قانونی سنگین در مستندسازی و ارزیابی ریسک.
- لزوم داوری حقوقی برای پشتیبانی صادرات مدلها به EU.
- نیاز به حضور مستقل در سالنتهای مدیریتی GPAI برای کسب سهم تصمیمگیری.
پیشنهاد مشارکت ایران و مدل حکمرانی متناظر
الف) مراحل پیوستن ایران:
- تقاضای رسمی عضویت GPAI به دولت کانادا یا فرانسه (بنیانگذاران).
- اعلام تعهد به اصول OECD.AI مانند رعایت حقوق بشر، تنوع و شفافیت gpai.ai.
- انتخاب نماینده ملی برای گروه Steering Committee.
ب) مدل حکمرانی داخلی پیشنهادی:
| رکن | عملکرد |
|---|---|
| کمیته ملی AI | مسئول هماهنگی GPAI و سیاستگذاری ملی |
| مرکز داده و شفافیت | ایجاد registre مدلهای GPAI تولید داخلی |
| گروه RLHF فارسی | ارزیابی ریسک، انحراف اخلاقی و bias مدلهای فارسی |
| واحد ممیزی دیجیتال | نظارت اجرای قواعد AI Act و بررسی شکایات |
| طرح همایشهای منطقهای | انتقال تجربیات GPAI به کشورهای همسایه و توسعه همکاری منطقهای |
ج) منطق اجرایی:
- ایران میتواند در گروههای Data Governance و AI Responsible مشارکت فعال داشته باشد.
- مدلهایی مانند «ChatGPT فارسی» یا AI مولد با حجم FLOP بالا، نیازمند رعایت مقررات GPAI EU هستند، لذا سندهای اداری، فنی و گزارشات فنی باید استاندارد باشند.
جمعبندی تحلیلی
- GPAI فاز جدیدی از حاکمیت بینالمللی AI است که ابزار تحقق اصول ارزشهای انسانی را فراهم میکند.
- اجرای مقررات AI Act در اتحادیه اروپا، تمرینی عملی است که ایران میتواند از آن استفاده کند—خصوصاً در صادرات AI و ساخت چارچوبهای انطباق.
- مشارکت فعال ایران در GPAI فرصت ایجاد موقعیت منطقهای در حکمرانی فناوری را فراهم میآورد، به شرط طراحی مدل حکمرانی مناسب متناسب با ظرفیت داخلی.